زعفران

زعفران گياهي است از خانواده زنبقيان ،پرورش اين گياه  واسطه ي كلاله ي گل هايش مي باشد كلاله ي آن به رنگ قرمز است كه بعد از خشك شدن قابل استفاده است . گلهاي اين گياه بنفش است و از طريق پياز زياد مي شود اين گياه از قديم در ايران كشت مي شده است و از دوره ي هخامنشيان رايج بوده است در كتاب اشكال العالم در نيمه ي دوم قرن چهارم  و در نزهه القلوب اشاره به وجود گلي خوراكي در گناباد و قاين شده است.(جغرافياي تاريخي گناباد ، سيد حسين مجتبوي)  اما كاشت اين گياه در دوران معاصر به دنبال ممنوعيت كشت ترياك رواج بسياري يافت و به عنوان يك محصول تجاري و بين المللي طرف داران زيادي پيدا نمودبعد از اين زعفران و كاشت آن به سرعت رايج گشت و مردم كاشت اين محصول را به صرفه مي ديدند چراكه ازجمله ويژگي ها ي  اين گياه  اين است كه به آب كمي نياز دارد و در مناطق كويري و نيمه بياباني رشد خوبي دارد.گناباد از قديمي ترين مناطق زعفران خيز ايران است كه محصول عالي و برتري دارد محصول زعفران گناباد از نظر كيفيت و كميت كم نظير است  . 

درسرتراز گناباد زميني وجود دارد كه به حَيِتِ زعفروني معروف است  و اولين بار در گناباد در اين زمين زعفران كاشته شد ومحصول خوبي داد و مردم براي ديدن گل هاي بنفش زعفران به اين محل مي آمدند زعفران گناباد محصولي با مرغوبيت بالا است كه  توسط تجار شهرهاي ديگر خريداري مي شود وبه نام هاي ديگر در نقاط مختلف ايران و جهان به فروش مي رسد. در موقع برداشت زعفران همه به جنب و جوش مي افتند و همه در اين كار دخيلند كارهاي معمول كنار گذاشته مي شود و يك ضرب المثل گنابادي است كه « موقع زعفرونا زرگر از پوي  زرگريش ورمخزه» يعني اين كار از همه كار ها مهمتراست. از اول مهر زمين ها  را براي برداشت آماده مي كنند زمين هايي كه از سال هاي پيش پياز داشته اند زمين زعفران را يك بار پياز مي كنند و سال ها از آن برداشت مي كنند زمين هايي وجود دارد كه صدسال است در آن پياز كاشته شده و از همان پياز امروزه گل برداشت مي كنند ، خار زمين را مي كنند خاك و كود به زمين مي دهند .زمين ها به نوبت با آب قنات علي آباد يا ده يا قصبه آبياري مي شود و وقتي كه گل آن خشك شد و به اصطلاح زمين به خاش آمد زمين را با چارشاخ  يا با گاو يا تراكتور كوچك شخم مي زنند و در آبان و آذر با آمدن سرما ي ملايم گل هاي بنفش به تدريج بيرون مي آيد طول دوره ي برداشت از هر زمين تقريبا 7 تا 10 روز است ولي اوج برداشت يا به اصطلاح زور زمين 2 تا4 روزاست كه بيشترين برداشت در اين روزها انجام مي شود. 

صبحگاهان مردم دسته دسته براي جمع آوري آن ها به كشمو و صحرا مي روند زمين  يك پارچه بنفش است گل ها را يكي يكي مي چينند و به خانه مي آورند و بعد ريشه ي قر مز(كلاله كه در محل به آن ريشه مي گويند) را ازپرهاي گل جدا مي كنند ريشه ها را در روي پاچه ي تميز و سفيد خشك مي كنند و بعد از مدتي آن هارا دسته بندي مي كنند در قديم بيشتر آن ها را با ريشه ي سفيد رنگ آن دسته بندي مي كردند و به اسم دختر پيچ به بازار مي بردند ولي امروزه ريشه ي قرمز را از قسمت سفيد جدا مي كنند و به اصطلاح ممتاز مي نمايد تا خالص تر و گران تر فروخته شود. از قديم چون نيروي كار در گناباد كم بود در فصل زعفران كارگران زيادي از قاين مي آيند و در كار جمع آوري زعفران كمك مي كنند اين كارگران اغلب زن هستند و در كارشان مهارت دارند و هرساله همان كار گرها به گناباد مي آيند و خيلي از اين ها در گناباد ساكن شده اند . قسمتي از جمعيت گناباد قاييني هاي مهاجري هستند كه طي سال هاي گذشته براي كار يا تحصيل به گناباد آمده اند .

زعفران و فصل آن در گناباد فرهنگ خاصي هم دارد همه گل دارند هر كسي به اندازه ي توانايي خودش زميني هرچند كوچك دارد و زعفران برداشت مي كند اگر كسي نداشته باشد خود را در كارهاي پدر و مادرش شريك مي كند به آن ها در كار ها كمك مي كند و البته سرخرمني مي گيرد.هرچند پدر مادر ها مقداري از زعفران خودرا در آخر كار به فرزندان خود تعارف مي دهند . به هر شهري كه بروند براي اقوام خود زعفران تعارفي مي برند. مردم  اغلب شب ها به گل پَر كردن  مشغولند، همسايه ها شب ها دور هم جمع مي شوند و به طور دسته جمعي كار جدا سازي گل ها و ريشه ها را انجام مي دهند اما هركسي گل هاي خودش را باز مي كند  ضمن اينكه كار مي كنند از افسانه هاي قديمي و حكايت هاي تاريخي تعريف مي كنند و خيلي از حكايات باز مانده از قديم متعلق به دوران جمع آوري زعفران است و براي اينكه بتوانند بيدار بمانند و حوصله شان سر نرود يك نفر پيرو با تجربه  و نقال  افسانه و حكايت تعريف مي كند. گاهي شعري و ترانه اي محلي خوانده مي شود كه خواب از سرشان بپرد ، يك نفر براي كارگرها چاي مي آورد و شام درست مي كند  وتا پاسي از شب بيدار مي مانند صبح زود قبل از طلوع آفتاب به صحرا مي روند و به چيدن گل مشغول مي گردند صبح زود مي روند كه گل ها هنوز غنچه است باز كردن اآن سريع  صورت مي گيرد. و يك نفر هم  آفتاب هموار براي آن ها صبحانه مي برد و اگر كار طول كشيد نهار هم در صحرا مي خورند. صبحگاهان مي بينيد كه عده ي زيادي زن به رَس(صف) به صحرا مي روند و هنگام اتمام كار به همان شكل با سَرُغ ها و شال هاي پر گل بر سر  باز مي گردند.

جمع آوري و دسته بندي زعفران زحمت زيادي دارد  اغلب در آمد كار گران بيش از درامد كسي است كه زمين زعفران دارد و زعفران خرج خودش را نمي دهد مخارج كارگر و كود و آب و تراكتور زياد است، آفت زمين هاي زعفران هم موش است كه با ولع زيادي در طول سال پياز هاي زعفران را در زير زمين مي خورد، پياز هايي كه بايد سال بعد گل كنند كم مي شود. به ثمر رسيدن گل ها دير و زود دارد مثلا اول زمينهاي كشمان گل مي كند و بعد كه دوره ي ان تمام شد زمين هاي كازه گل مي كند بستگي به زمان آبياري هم دارد و گاهي مردمي كه هنوز گل زمينشان نرسيده به كساني كه گل هايشان بيرون آمده كمك مي كنند باز زماني كه دوره گل عده ي  اول به پايان رسيد به گروه دوم كمك مي كنند و به اين صورت مخارج كارگر را تا حدي كم مي كنند.به از پايان دوره گل دهي زمين را دوباره شخم مي زنند البته با چارشاخ تا علف هاي هرز آن كنده شود و خشك شود و زمين كه در اثر راه رفتن كوبيده شده  سبك شود و بعد از چند روز كه از شخم گذشت زمين را آب مي دهند كه به  اصطلاح آب زهچو مي گويند مثل زني كه بچه اش به دنيا آمده و نياز به تقويت دارد.زمين را تا فروردين چند نوبت آب مي دهند و بعد آن را رها مي كنند علف هاي زعفران كه زرد شد آن ها را براي حيوانات درو مي كنند علوفه ي خوبي براي دام هاست. زعفران خواص زيادي دارد در طب و پزشكي به عنوان يك دارو به كار مي رود مسكن سرفه و دندان درد و درد عضلات، رفع اسهال و سنگ كليه و سنگ كيسه ي صفراو نارسايي كبد مقدار كمي مصرف شود.( خواص ميوه ها و خوراكي ها ،مهرداد مهرين)و در غذا براي طعم و عطر استفاده مي شود براي ساختن انواع شربت ها نيز از آن استفاده مي گردد.